← Torna alla lezione su Cesare

Legenda dei nodi

Metodo Tesnière — Éléments de syntaxe structurale (1959)
Verbo / nucleo — e proposizioni verbali (inf., rel., abl. ass.)  [giallo]
Soggetto nominativo  [rosso]
Soggetto in accusativus cum infinitivo (doppia natura)  [rosso-verde]
Oggetto diretto — II Attante (accusativo)  [verde]
Compl. indiretto, attributo, circostante (genitivo / dativo / ablativo)  [blu]
Coordinazione / connettivo (invariabile)  [grigio]

Nel metodo Tesnière il verbo è il nucleo (radice dell'albero); gli attanti sono i dipendenti obbligatori (soggetto, oggetto, complemento indiretto); i circostanti sono i complementi facoltativi (tempo, luogo, modo, causa …). Le proposizioni subordinate dipendono dalla parola reggente tramite la loro forma verbale.

Testo 1 — De Bello Gallico, II (I Nervi)

Struttura sintattica delle proposizioni principali e subordinate
Testo latino
Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum decem abesse; trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis.

Prop. 1.1 — Eorum fines Nervii attingebant

  • attingebantVERBO principale
    • NerviiI Att. — soggetto
    • finesII Att. — oggetto dir.
      • Eorumgen. poss. (= Nerviorum)

Prop. 1.2 — Caesar…reperiebat + oratio obliqua (5 infinitive)

  • reperiebatVERBO principale
    • CaesarI Att. — soggetto
    • quaereretprop. temp. cum + cong.
      • de natura
        moribusqueCirc. (argomento)
        • Quorumgen. (= Nerviorum)
    • sicCirc. (modo)
    • esse ①inf. (acc.+inf.) — oratio obl.
      • aditumsogg. acc.
        • nullumattr.
      • ad eosCirc. (destinazione)
      • mercatoribusIII Att. — dat. di svant.
    • pati ②inf. (acc.+inf.) — oratio obl.
      • [Nervios]sogg. acc. (sottinteso)
      • inferriinf. passivo — compl. di pati
        • nihilsogg. acc.
          • vini / rerumgen. partitivo
            • reliquarumquecoord. attr.
            • ad luxuriam
              pertinentiumpart. attr. (gen.)
      • existimarentprop. causale (quod + cong. obliquo)
        • relanguescereinf. — I acc.+inf. interno
          • animos eorumsogg. acc.
          • his rebusCirc. (causa)
        • remittiinf. pass. — II acc.+inf. interno
          • virtutemsogg. acc.
    • esse ③inf. (acc.+inf.) — oratio obl.
      • [eos]sogg. acc. sottinteso (= Nervios)
      • homines ferosnome del predicato
      • magnaeque
        virtutisgen. qualità
    • increpitare ④
      atque incusareinf. coord. (acc.+inf.)
      • [Nervios]sogg. acc. (sottinteso)
      • reliquos BelgasII Att. — oggetto dir.
        • dedidissent /
          proiecissentprop. relativa (qui)
          • quisogg. rel.
          • seogg. dir. (dederunt)
          • populo RomanoIII Att. — dat.
          • virtutem
            patriamogg. dir. (proiec.)
    • confirmare ⑤inf. (acc.+inf.) — oratio obl.
      • sesesogg. acc. (= Nervios)
      • missuros [esse]inf. fut. (neque … neque)
        • legatosII Att. — oggetto dir.
        • nequenegaz. I
      • accepturos [esse]inf. fut. (neque … neque)
        • ullam
          condicionem pacisII Att. — oggetto dir.
        • nequenegaz. II

Prop. 1.3 — Cum…iter fecisset, inveniebat + oratio obliqua

  • inveniebatVERBO principale
    • fecissetprop. temp. cum + cong.
      • iterII Att. — oggetto dir.
      • per eorum finesCirc. (percorso)
      • triduumCirc. (durata)
    • ex captivisCirc. (fonte)
    • abesse ①inf. (acc.+inf.) — oratio obl.
      • Sabim flumensogg. acc.
      • a castris suisCirc. (allontanamento)
      • non amplius
        milibus passuum XCirc. (distanza)
    • consedisse ②inf. (acc.+inf.) — oratio obl.
      • omnes Nerviossogg. acc.
      • trans id flumenCirc. (luogo)
    • expectare ③inf. coord. — oratio obl.
      • [omnes Nervios]sogg. acc. (coord.)
      • adventum
        RomanorumII Att. — oggetto dir.
      • ibiCirc. (luogo)
      • una cum
        Atrebatibus et
        ViromanduisCirc. (compagnia)
        • finitimis suisapposizione

Testo 2 — De Bello Civili, III (Prodigi dopo la vittoria)

Struttura sintattica delle proposizioni principali e subordinate
Testo latino
Constabat Elide in templo Minervae repetitis atque enumeratis diebus, quo die proelium secundum Caesar fecisset, simulacrum Victoriae, quod ante ipsam Minervam collocatum esset et ante ad simulacrum Minervae spectavisset, ad valvas se templi limenque convertisse. Eodemque die Antiochiae in Syria bis tantus exercitus clamor et signorum sonus exauditus est, ut in muris armata civitas discurreret. Hoc idem Ptolemaide accidit. Pergamique in occultis ac reconditis templis, quo praeter sacerdotes adire fas non est, quae Graeci adyta appellant, tympana sonuerunt. Item Trallibus in templo Victoriae, ubi Caesaris statuam consecraverant, palma per eos dies inter coagmenta lapidum ex pavimento exstitisse ostendebatur.

Prop. 2.1 — Constabat…simulacrum…convertisse

  • constabatVERBO impers. (asse del periodo)
    • Elide in templo
      MinervaeCirc. (luogo)
    • repetitis atque
      enumeratis diebusAbl. Assoluto (tempo)
    • convertisseinf. (acc.+inf.) — sogg. logico
      • simulacrum
        Victoriaesogg. acc.
        • collocatum essetprop. rel. (quod)
          • ante ipsam
            MinervamCirc. (luogo prev.)
        • spectavissetprop. rel. (et [quod]) coord.
          • ante ad simulacrum
            MinervaeCirc. (direzione prev.)
      • seogg. dir. riflessivo (= simulacrum)
      • ad valvas templi
        limenqueCirc. (direzione)
      • fecissetprop. rel. temp. (quo die)
        • Caesarsogg.
        • proelium
          secundumII Att. — oggetto dir.

Prop. 2.2 — …clamor et sonus exauditus est, ut…discurreret

  • exauditus estVERBO princ. (passivo)
    • Eodemque dieCirc. (tempo)
    • Antiochiae in SyriaCirc. (luogo)
    • bisCirc. (freq./modo)
    • clamorI Att. — sogg. I
      • tantusattr. pred.
      • exercitusgen. sogg. (dell’esercito)
    • sonusI Att. — sogg. II (coord.)
      • signorumgen. sogg.
    • discurreretprop. consec. (ut + cong.)
      • civitasI Att. — sogg.
        • armataattr.
      • in murisCirc. (luogo)

Prop. 2.3 — Hoc idem Ptolemaide accidit

  • acciditVERBO principale
    • Hoc idemI Att. — sogg.
    • PtolemaideCirc. (luogo)

Prop. 2.4 — Pergamique…tympana sonuerunt

  • sonueruntVERBO principale
    • tympanaI Att. — sogg.
    • Pergami in templisCirc. (luogo)
      • occultis ac
        reconditisattr.
      • fas non estprop. rel. (quo = in quibus)
        • adiresogg. inf. di fas est
          • praeter sacerdotesCirc. (eccettuativo)
      • appellantprop. rel. (quae)
        • GraeciI Att. — sogg.
        • quae (= templa)II Att. — ogg. dir.
        • adytapred. ogg. (greco)

Prop. 2.5 — …palma…exstitisse ostendebatur

  • ostendebaturVERBO princ. pass. (costr. personale, nom.+inf.)
    • Item Trallibus
      in templo VictoriaeCirc. (luogo)
      • consecraverantprop. rel. (ubi)
        • statuam CaesarisII Att. — ogg. dir.
    • exstitisseinf. del nominativus cum infinitivo
      • palmasogg. nominativo (di ostendebatur)
      • per eos diesCirc. (tempo)
      • inter coagmenta
        lapidum ex pavimentoCirc. (luogo)
← Torna alla lezione su Cesare